020 - De vijf ingrediënten van een geniale preek

Afgelopen zondag was een historische dag voor onze kerk in meerdere opzichten. Sowieso zijn de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt en de Nederlands Gereformeerde Kerk al gefuseerd en heten nu Nederlandse Gereformeerde Kerken. Mijn grootvader was dominee en is om vage redenen uit het verband geknikkerd. Toen bestond ik nog niet, maar het was wel een dingetje in onze familie, zoals je kan begrijpen. Dat tij is gelukkig gekeerd. Maar afgelopen zondag preekte zelfs Jaap-Harm de Jong bij ons. Jaap-Harm is opleider van baptisten-predikanten en sinds twee jaar lid van de nu sinds kort gefuseerde NGK. Dat is - het mag gezegd worden - een historische doorbraak. En dit is de weg die de kerken moeten gaan. In Christus zijn wij één. Als de stammen van Israël onderling oorlog voeren om van alles en nog wat, dan komt er van de heilige missie om de omringende volken de God van hemel en aarde te laten zien, weinig terecht. 

Maar dat was niet het enige. Jaap-Harm had een geniale preek en ik zal uitleggen waarom. De preekteksten waren de Grote Opdracht van Mattheüs 24 en Filippus die de eunuch (gecastreerde) kamerling uit Ethiopië Jesaja 53 uit mocht leggen in Handelingen 8.

Hij begon met een uit het dagelijks leven gegrepen voorbeeld van de tv: Domino Day, waar telkens een recordpoging domineesteentjes-om-laten-vallen ondernomen werd en hij dit levendig beschreef. Daarmee had hij onze aandacht, want de vraag was nu: hoe ga je DIT in verbinding brengen met die bijbelteksten. In het kort kwam dat hier op neer: met de komst van de heilige Geest was het eerste dominosteentje omgevallen, waardoor er een niet te stuiten proces op gang was gebracht van steeds meer steentjes die omvielen. Het boek Handelingen laat een heel aantal van die volgende steentjes zien. Ok, wow, wat een mooi beeld! Punt gescoord.

Dus 1.: Maak een praktische vergelijking uit ons dagelijks leven, die heel goed te begrijpen is voor iedereen om een waarheid uit de bijbel te illustreren. 

Soms had je bij die dominostenen dat er een vloer vol steentjes was, waar verder niet veel aan te zien was. Maar als ze dan omvielen zag je ineens een prachtige afbeelding van de Mona Lisa bijvoorbeeld. Zo zagen de leerlingen van Jezus ook niet aankomen dat ze maar liefst in Samaria en tot aan de uiteinden van de aarde het evangelie moesten brengen. Petrus moest door God overgehaald worden om Cornelius te dopen.

Niet alleen is dit een TWEEDE prachtige toepassing van de domino-vergelijking, het plaatst de preekteksten ook nog eens in de grotere context van Handelingen, de hele bijbel en van dat moment. Daardoor krijg je diepgang en lagen van betekenis. Nice!

Dus 2.: Plaats het verhaal in zijn grotere bijbelse, culturele, historische context. 

Dat is belangrijk, omdat dat soort dingen niet onmiddellijk bij eerste lezing van een tekst duidelijk zijn. Je helpt daarmee de luisteraar de situatie beter te begrijpen.
Dit was dus een hele goede start van de preek.

Wat de eunuch betreft: een ontmande mocht niet in de gemeente van de Heer komen en hij was ook nog eens niet-Jood. Dus deze man was in allerlei opzichten ‘anders’. En toch was hij helemaal naar Jeruzalem afgereisd. Daar kwam meteen een praktische toepassing bij: hoe gaan WIJ met mensen om die ‘anders’ zijn.
Bovendien ging hij uitvoerig in op dat Filippus eerst vragen stelde aan de kamerheer en hij schetste daarmee voor ons een mooie manier van hoe we om kunnen gaan met ongelovigen en zoekenden. Toen dacht ik: heb je mijn boek soms gelezen (Waarom? Vraaggestuurde Coaching ook wel Leverworst, Communicatie en Beren geheten, dat gaat over vragen stellen zowel als vergelijkingen maken). Maar ook al had hij dat niet, het stemt mij tot grote vreugde als andere mensen tot dezelfde conclusies komen, want dat bevestigt mij dat ik dus niet gek ben :-). 

Maar afgezien daarvan dus 3.: Maak het praktisch, zodat mensen er iets mee kunnen doen in hun eigen leven.

Het niveau van de preek was hiermee van goed naar ronduit geweldig gegaan. En nu, zo dacht ik, ben ik heel benieuwd hoe hij dit af gaat maken? Zakt het op het eind toch weer in met een beetje herhaling van zetten, of komt hij nog met iets? 

Hij kwam met Jesaja 56:3-5. Want na gedoopt te zijn en zijn reis voortzettende, zal de kamerling zonder enige twijfel zijn Jesaja-boekrol weer gepakt hebben en verder zijn gaan lezen. En wat hij daar las zal ik nu niet verklappen. Je kan de preek zelf beluisteren, of die tekst er nu even bijzoeken.

Maar BAM! Wat een tekst. Ongelooflijk. Het lijkt zelfs wel alsof God dit speciaal voor hem aan Jesaja als profetie gegeven heeft. Dit... is een geweldige vondst! Dit... is geniaal. Dit was een geniale preek. Dat heb ik Jaap-Harm ook persoonlijk verteld na afloop. 

Dus 4.: Vertel iets NIEUWS dat je ontdekt hebt. Een nieuw inzicht, een nieuw gezichtspunt, nieuwe weetjes, vertel het op een geheel nieuwe manier. Zoiets.

En optioneel 5.: ga eruit met een knal.

Dat is nou precies wat ik bedoel met wat voorgangers en theologen moeten doen: Jaap-Harm heeft bestudeerd, gegraven en gevonden en hapklaar aan ons gepresenteerd. De Bijbel staat vol van dit soort nog onontdekte schatten, als je maar een beetje verder kijkt dan je neus lang is.

En dan kan je dus zelfs vastgeroest meubilair zoals ik, die al 43 jaar lid is van dezelfde kerk, nog aangenaam verrassen. Ik hoop dat Jaap-Harm nog veel predikanten op zal leiden 

 

Zo, dat moest ik even kwijt.

(De preek van 25 minuten is hier nog te beluisteren: https://www.youtube.com/live/V2GQKOb0_-8?feature=share&t=2081)

 

001 - Theologen zouden net als archeologen moeten zijn.

In 1980 ben ik in Eindhoven terecht gekomen voor mijn studie Elektrotechniek aan de TUE. Mijn opa was dominee en onze familie was lid van de Nederlands Gereformeerde Kerk (NGK). Ik ben nooit meer weggegaan uit Eindhoven of de NGK, dus je mag mij als meubilair van de kerk beschouwen. Vastgeklonken en vastgeroest. Toch kom ik wel om allerlei redenen op heel veel verschillende plekken.

Laat ik er maar niet om heen draaien: waar ik een hekel aan heb als consumptieve toehoorder in een dienst in welke kerk dan ook, is als de voorganger een Bijbeltekst leest en in de preek dat verhaal NOG eens een keer gaat vertellen, maar dan vooral heel uitgebreid. Ik vind dat een belediging van de intelligentie van de gemiddelde kerkganger en ik vind dat zij zich er dan veel te gemakkelijk van af maken. Alsof wij deze verhalen niet al zo vaak gehoord hebben? Zij zijn dan als een gids in een museum waar we elke week komen, die de tekst van de bordjes nog maar eens met veel omhaal van woorden voordraagt... sorry, maar dat kan ik zelf ook wel lezen en heb ik al honderd keer gedaan en gehoord!

Preken moeten geen zich telkens herhalende mantra’s zijn als bevestiging van de dingen die we toch al geloven. Waarom altijd maar netjes binnen de lijntjes kleuren? Dat is slaapverwekkend en brengt de gelovige gemeenschap in een roes. Vertel me iets dat ik nog niet weet, waar ik iets van kan leren! Maak me wakker. Gooi eens de knuppel in het hoenderhok, zodat iedereen kakelend opschrikt en we nog een tijdlang napraten om te bekomen van wat er allemaal gezegd is.
Gelukkig is het geheel sociaal acceptabel dat ik als columnist wel lekker ongezouten mag schoppen tegen van alles en nogwat :-). Dus dat doe ik hierbij dan maar.

Bovendien wordt er vaak maar heel selectief gepreekt over Bijbelteksten. Ik zou wel eens een heatmap willen zien van de bijbel, waarin teksten waar nooit over gepreekt wordt felrood zijn en teksten waar het meest over gepreekt wordt kraakgroen. Dan kan je zien hoe selectief wij zijn en we eigenlijk een heel lief, romantisch evangelie prediken.

Ik vind dat theologen als archeologen moeten zijn. Wat doen archeologen? Die zijn dagen, weken, maanden en jarenlang bezig om schatten op te graven. Met borsteltjes vegen ze zand weg, om maar niet te beschadigen wat er mogelijk verborgen ligt. En als ze dan iets gevonden hebben, komt dat opgepoetst en geconserveerd in een museum te liggen, waar vervolgens duizenden mensen een hele korte tijd aan voorbij trekken en bewonderen wat gevonden was. Deze mensen kunnen en moeten niet allemaal met borsteltjes in de aarde wroeten om diezelfde schatten op te graven. Dat doen de archeologen.

En zo moeten theologen, dagen, weken, maanden en jaren bezig zijn met de studie van de bijbel. De bijbel is niet een eendimensionaal plat boek. Het is niet alleen maar: lees dit verhaal of vers en leg uit hoe het op je over komt. De bijbel is een boek voor je hele leven vanaf dat je als kind kan praten tot aan het eind van je leven als oude van dagen en alle momenten daartussenin. Het is een boek voor alle volken en culturen over de hele wereld en gedurende het hele bestaan van de mensheid. Er zit zoveel rijkdom in voor iedereen, die je er met een oppervlakkige lezing en bespreking niet uithaalt. Je moet graven om eruit te halen wat erin zit... met een kwastje en pincetje desnoods.

Om een klein voorbeeld dichtbij huis te noemen: het boek Openbaring leunt voor tachtig procent op het Eerste Testament (ook wel Oude Testament genoemd, maar dat klinkt net alsof het er niet meer zo toe zou doen), waarbij soms hele stukken letterlijk geciteerd worden. En dus moet je je afvragen waarom. Wat betekent deze tekst bij die profeet en waarom haalt Openbaring dat aan? Om dat correct te doen moet je: studeren. Je moet de tekst, de verwijzingen, de verbanden bestuderen. En dan zie je op een gegeven moment wat er begraven ligt.

Nog iets anders is dat wij leven in een tijd dat we de bijbel beter kunnen begrijpen dan ooit. Wij weten ZOVEEL meer dan Abraham, of Paulus. Alle kennis van de wereld kunnen we zelfs met een paar toetsdrukken bereiken. Het is aan de theologen om temidden van al die nieuwe kennis het relevante er uit te filteren en tot een beter begrip van de bijbel te komen dan ooit mogelijk was.

Dus theologen/voorgangers moeten studeren, graven, boeken lezen, discussiëren met collega’s enzovoorts. Zij moeten schatten opgraven. En die kunnen zij vervolgens in een preek van luttele minuten aan het grotere publiek voorleggen. Dat daar dan vervolgens niet alleen maar amen op kan zeggen om te beamen wat je toch al geloofde, maar ook kan zeggen: heh, dat wist ik niet, ik heb iets nieuws gehoord vandaag, ik heb iets geleerd, ik ben geïnspireerd. Of zelfs: ik ga dat thuis zelf eens nalezen, dat uitzoeken of daar meer over lezen.

Het mooiste dat een voorganger met zijn toespraak kan bereiken, is dat hij iets losmaakt en mensen prikkelend inspireert en tot een beter begrip van Gods Woord brengt en zo mensen dichter bij God brengt.
Mijn oma zei het vroeger al tegen mij: een dag niets geleerd, is een verloren dag. En ik vul dan maar aan: een preek niets geleerd, is een verloren preek. En daarom moeten voorgangers meer huiswerk doen.

Zo, dat moest ik even kwijt.